เปลือกสละมีผิวที่คนส่วนใหญ่ปอกทิ้งโดยไม่ทันมอง ลายเกล็ดสีน้ำตาลแดง แข็งกึ่งบาง เป็นของที่ถูกทิ้งทันทีหลังกินเนื้อข้างใน มีคนกลุ่มหนึ่งหยิบมันขึ้นมาดูใหม่ แล้วถามว่าถ้าไม่ทิ้ง มันจะกลายเป็นอะไรได้บ้าง
คำตอบคือ PEEL วัสดุคล้ายหนังที่ทำจากเปลือกสละและลิ้นจี่ที่เหลือจากการกิน ผลงานนี้มาจาก Anthony Guevara โดยมี Nefeli Vitoraki ร่วมอยู่ในเครดิต ตั้งต้นจากอินโดนีเซีย ที่ซึ่งผลไม้สองชนิดนี้ถูกกินกันทุกวันและเปลือกถูกทิ้งในปริมาณมหาศาล แทนที่จะมองมันเป็นขยะ พวกเขามองมันเป็นวัตถุดิบที่ยังไม่มีใครเรียกใช้
กระบวนการไม่ได้ซับซ้อนด้วยเครื่องจักร เปลือกถูกเก็บหลังคนกินเสร็จ นำมาตากด้วยความร้อนต่ำแบบควบคุม เพื่อรักษาโครงสร้างเดิมไว้ จากนั้นเคลือบด้วยสารจากธรรมชาติให้ทนขึ้นและกันน้ำได้ระดับหนึ่ง สุดท้ายเย็บมือทีละชิ้นลงบนผ้าฝ้ายมัสลินหรือลินินที่ย่อยสลายได้ ไม่ได้บดรวมเป็นแผ่นเรียบเหมือนหนังอุตสาหกรรม
การเย็บมือทำให้แต่ละชิ้นไม่เหมือนกันเลย เพราะเปลือกแต่ละผืนมีรูปทรงและสีของมันเอง ตรงนี้คือจุดที่ PEEL ตัดสินใจต่างจากวัสดุยั่งยืนทั่วไป มันไม่พยายามทำให้เปลือกดูเหมือนหนังวัว ไม่กลบลายเกล็ด ไม่ปรับสีให้สม่ำเสมอ แต่ปล่อยให้เปลือกยังเป็นเปลือก ผิวขรุขระ สีที่เหลื่อมกัน รอยที่ไม่เท่ากัน ทั้งหมดถูกนับเป็นคุณสมบัติ ไม่ใช่ตำหนิ
ท่าทีแบบนี้ชวนให้นึกถึงงานออกแบบอีกหลายชิ้นที่เลือกอยู่กับความไม่เรียบร้อยอย่างตั้งใจ คล้ายกับที่เราเคยเขียนถึง งานกราฟิกของ Bráulio Amado ที่ไม่พยายามทำให้เส้นทุกเส้นเนี้ยบ ความงามของทั้งสองอย่างไม่ได้อยู่ที่ความสมบูรณ์แบบ แต่อยู่ที่ร่องรอยที่บอกว่าใครเป็นคนทำ และทำจากอะไร
ในแง่การใช้งาน ต้นแบบช่วงแรกถูกทำเป็นกระเป๋าและสตูลตัวเล็ก ผ่านการทดสอบทั้งการขัดถู ความชื้น ความร้อน และการพับงอซ้ำ ผลที่ออกมาบอกว่าวัสดุอยู่ตัวได้นานกว่าหนึ่งปี และที่ทีมงานพูดถึงคือตัวเลขการปล่อยคาร์บอนที่ต่ำกว่าหนังและวัสดุทดแทนจากปิโตรเลียมมาก เพราะวัตถุดิบคือสิ่งที่จะถูกทิ้งอยู่แล้ว
สิ่งที่น่าจับตามากกว่าตัววัสดุ คือโครงสร้างที่อยู่เบื้องหลัง PEEL วางตัวเองเป็นวงจรในระดับท้องถิ่น ผลไม้ถูกกินในชุมชน เปลือกถูกเก็บในชุมชน วัสดุถูกทำในชุมชน และของถูกผลิตในเวิร์กช็อปเดียวกัน ของเหลือจากครัวกลายเป็นงานที่มีมูลค่า โดยไม่ต้องส่งออกไปไกล นี่คือมุมที่ทำให้มันไม่ใช่แค่วัสดุใหม่ แต่เป็นวิธีคิดเรื่องที่มาของของที่เราใช้
สำหรับคนไทย เรื่องนี้อาจอยู่ใกล้กว่าที่คิด สละและลิ้นจี่เป็นผลไม้ที่เรากินกันเป็นเรื่องปกติ และเปลือกของมันก็ลงถังขยะทุกวันโดยไม่มีใครตั้งคำถาม PEEL ไม่ได้บอกว่าต้องทำตาม แต่มันเปิดให้เห็นว่าของที่เราเรียกว่าขยะ บางทีอาจเป็นแค่วัตถุดิบที่ยังไม่มีใครมองเห็นวิธีใช้
ชวนดูของในร้าน Portjolio
PDM กระเป๋าผ้า Tote bag SOHO ของใช้ที่อยู่กับเราได้นาน เป็นอีกขั้วหนึ่งของเรื่องวัสดุที่ PEEL กำลังพูดถึง ใบเดียวที่ตั้งใจให้ใช้ซ้ำ แทนการหยิบของใช้แล้วทิ้งครั้งแล้วครั้งเล่า
Photo credit: PEEL by Anthony Guevara via Yanko Design
แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด
