ภาพถ่ายทางอากาศ เมื่อพื้นโลกกลายเป็นภาพนามธรรมจากมุมสูง

จากหน้าต่างเครื่องบิน ในวินาทีที่ล้อยังไม่แตะรันเวย์ บางคนเคยเห็นแปลงนาเรียงตัวเป็นช่องสี่เหลี่ยมสีเขียวอ่อนแก่สลับกัน เส้นถนนลากผ่านเหมือนใครเอาไม้บรรทัดมาขีด แล้วก็มีอ่างเก็บน้ำสีฟ้าจัดที่ดูไม่เหมือนน้ำเลย

ภาพถ่ายทางอากาศมีช่วงเวลาแบบนั้นซ่อนอยู่ ช่วงที่ความสูงพอเหมาะทำให้สิ่งที่เรารู้จักดีบนพื้นกลายเป็นสิ่งที่อ่านไม่ออกชั่วขณะ และในความอ่านไม่ออกนั้นเอง มันกลับสวยขึ้นมา

การมองโลกจากด้านบนไม่ใช่เรื่องใหม่ นับตั้งแต่มีบอลลูน มีเครื่องบิน และตอนนี้มีโดรนที่ใครก็เป็นเจ้าของได้ คนถ่ายภาพก็ค่อย ๆ ค้นพบว่ามุมสูงทำอะไรบางอย่างกับสายตา มันลบเส้นขอบฟ้าออกไป และเมื่อไม่มีเส้นขอบฟ้า ภาพก็ไม่มีบนล่าง ไม่มีระยะใกล้ไกลแบบที่เราคุ้น เหลือแต่ระนาบเดียวที่เต็มไปด้วยลวดลาย

ช่างภาพอย่าง Edward Burtynsky หรือ Yann Arthus-Bertrand ทำงานในแนวนี้มานาน บางคนเรียกมันว่า aerial abstraction บางคนเรียกง่าย ๆ ว่าภาพถ่ายภูมิทัศน์จากมุมสูง แต่สิ่งที่งานเหล่านี้มีร่วมกันคือการปล่อยให้พื้นโลกพูดด้วยภาษาของรูปทรงและสี แทนที่จะเล่าว่าตรงนั้นคือที่ไหน

ลองดูบ่อระเหยเกลือ พื้นที่ที่มนุษย์ขุดเพื่อตากน้ำทะเลให้กลายเป็นเกลือ จากพื้นมันคือบ่อโคลนธรรมดา แต่จากฟ้ามันคือแถบสีชมพู สีส้ม สีเขียวมรกต เรียงต่อกันเป็นช่องเหมือนจานสีของจิตรกร สีพวกนั้นมาจากสาหร่ายและแร่ธาตุที่เปลี่ยนไปตามความเค็มของแต่ละบ่อ ไม่มีใครเลือกสีพวกนั้นด้วยรสนิยม มันเกิดจากเคมีล้วน ๆ แต่ตาเราอ่านมันเป็นงานออกแบบ

ความขัดแย้งตรงนี้คือหัวใจของภาพแนวนี้ สิ่งที่ดูเหมือนตั้งใจจัดวาง จริง ๆ แล้วเกิดจากการใช้งาน จากการเกษตร การทำเหมือง การจัดการน้ำ ลายเส้นบนผืนดินคือร่องรอยของการตัดสินใจนับพันครั้งที่ไม่มีใครคิดถึงความสวย แล้วช่างภาพก็มาทีหลัง เลือกกรอบ เลือกความสูง แล้วชี้ให้เราเห็นว่ามันสวยอยู่แล้วโดยบังเอิญ

อีกสิ่งที่มุมสูงทำคือมันเล่นกับมาตราส่วน เมื่อไม่มีต้นไม้ ไม่มีคน ไม่มีรถให้เทียบขนาด เราก็เดาไม่ออกว่าสิ่งที่เห็นใหญ่แค่ไหน รอยแตกของแผ่นดินแห้งอาจกว้างเป็นกิโลเมตร หรืออาจเป็นแค่โคลนแตกระแหงในบ่อเล็ก ๆ ความไม่แน่นอนนี้ทำให้ภาพลอยพ้นจากความเป็นสถานที่จริง กลายเป็นพื้นผิวที่เราจ้องได้นานโดยไม่ต้องรู้ว่ามันคืออะไร

เรื่องของพื้นผิวและการมองสิ่งธรรมดาให้เป็นนามธรรมนี้ ไม่ต่างจากที่เคยเล่าไว้ในเรื่อง ภาพถ่ายหมอกกับพื้นที่ว่าง ที่หมอกค่อย ๆ ลบรายละเอียดออกจนเหลือแต่โครงสร้าง ทั้งหมอกและมุมสูงต่างทำงานด้วยหลักเดียวกัน คือเอาบางอย่างออกไป เพื่อให้สิ่งที่เหลือชัดขึ้น

ในยุคที่โดรนราคาจับต้องได้ มุมที่เคยเป็นของช่างภาพมืออาชีพหรือคนที่มีเฮลิคอปเตอร์ ก็เปิดให้คนทั่วไปเข้าถึง ผลที่ตามมาคือภาพแนวนี้เยอะขึ้นมาก จนบางทีก็ดูซ้ำกันไปหมด มุมสูงตรง ๆ ลงพื้น สีจัด คอนทราสต์แรง กลายเป็นสูตรที่เห็นได้ทุกที่ และนั่นทำให้ภาพที่ดียังคงต่างออกไป มันไม่ได้อยู่ที่ความสูงหรืออุปกรณ์ แต่อยู่ที่สายตาที่เลือกว่าจะตัดกรอบตรงไหน จะปล่อยให้อะไรอยู่ในภาพ และจะเงียบพอจะรอแสงที่ใช่หรือเปล่า

มีอีกชั้นหนึ่งที่ภาพพวกนี้แอบพูดถึงโดยไม่ได้ตั้งใจ นั่นคือร่องรอยของมนุษย์บนพื้นโลก เส้นตรงเป๊ะ ๆ วงกลมของระบบรดน้ำ สี่เหลี่ยมของแปลงเพาะปลูก ล้วนเป็นลายมือของเราที่เขียนทับธรรมชาติไว้ บางภาพจึงสวยและน่ากังวลในเวลาเดียวกัน เพราะความเป็นระเบียบที่เราชื่นชมนั้น ก็คือเครื่องหมายว่าเราจัดการกับผืนดินไปมากแค่ไหน

บางทีเสน่ห์ของภาพถ่ายทางอากาศอาจไม่ได้อยู่ที่มันทำให้โลกดูเหมือนภาพวาด แต่อยู่ที่มันเตือนว่าเราเดินอยู่บนภาพวาดนั้นทุกวันโดยไม่เคยเห็น พื้นที่เราเหยียบ ถนนที่เราขับ ทุ่งที่เรามองผ่านหน้าต่างรถ ทั้งหมดมีรูปทรงและสีของมันอยู่แล้ว เพียงแต่เราอยู่ใกล้เกินกว่าจะอ่านมันออก

ชวนดูของในร้าน

ผ้าเช็ดตัว Towel Design Matters ‘SUNNY เป็นพื้นผิวอีกแบบที่จัดวางสีและลายไว้เป็นองค์ประกอบ เหมือนผืนดินจากมุมสูงที่กลายเป็นภาพได้ด้วยลวดลายของตัวมันเอง

แรงบันดาลใจจากศิลปะและดีไซน์เพิ่มเติมได้ที่ Portjolio ที่ซึ่งเรื่องราวสร้างสรรค์ยังคงต่อเนื่องไม่สิ้นสุด

Photo credit: Yohan Marion, Rod Long, Kristaps Ungurs, Dan Meyers, Tom De Decker, Martina Nette / Unsplash